Biểu Quyết

Bạn biết website của chúng tôi qua kênh thông tin nào?

  •   Internet
  •   Báo chí
  •   Nghe bạn bè giới thiệu

Biểu quyết

Xem kết quả

Số lượt truy cập: 11402063

Đang online: 23

» Tin văn » Tin tức

ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH "TỔNG" XUẤT HIỆN TỪ KHI NÀO

-- Ngày cập nhật:2/6/2016

Bài viết của Đinh Khắc Thuận

Đình Chu Quyến; ảnh: Phạm Duy Trưởng

 

 Tổng là đơn vị hành chính trung gian giữa huyện và xã - được duy trì trong hệ thống hành chính của các triều đại phong kiến Việt Nam từ cuối nhà Lê đến cuối nhà Nguyễn. Tuy nhiên, tổng xuất hiện từ khi nào và nguồn gốc của nó từ đâu, thì đến nay vẫn còn là câu hỏi chưa có lời đáp thỏa đáng. Bài viết này xin đưa ra một số tư liệu mới về đơn vị hành chính tổng và có một vài kiến giải bước đầu.

Tổng là đơn vị hành chính trung gian giữa huyện và xã - được duy trì trong hệ thống hành chính của các triều đại phong kiến Việt Nam từ cuối nhà Lê đến cuối nhà Nguyễn. Tuy nhiên, tổng xuất hiện từ khi nào và nguồn gốc của nó từ đâu, thì đến nay vẫn còn là câu hỏi chưa có lời đáp thỏa đáng. Bài viết này xin đưa ra một số tư liệu mới về đơn vị hành chính tổng và có một vài kiến giải bước đầu.
Nguồn tư liệu thư tịch cho biết đơn vị hành chính tổng xuất hiện khá muộn. Kể từ Dư địa chí của Nguyễn Trãi biên soạn vào thế kỷ XV, đến các bộ dư địa chí, bản đồ thời Hồng Đức, cũng như Ô châu cận lụccủa Dương Văn An (thế kỷ XVI) chưa hề thấy đơn vị hành chính tổng. Trong các bộ sử đương thời cũng vậy, như Đại Việt sử ký toàn thư - cuốn biên niên sử ghi chép các sự kiện lịch sử Việt Nam từ buổi đầu lập nước đến đời Lê Gia Tông năm 1675, cũng không thấy đơn vị hành chính tổng này. Nguồn tư liệu thư tịch sớm nhất ghi chép về tổng có lẽ là Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn - tác phẩm được biên soạn vào cuối thế kỷ XVIII.
Tuy vậy, chúng ta đã bắt gặp đơn vị hành chính tổng này - xuất hiện không những ở giai đoạn nhà Mạc thế kỷ XVI qua tư liệu văn bia Mạc, như một số bài viết gần đây đã đề cập đến(1), mà còn gặp trên một số văn bia thời Lê sơ thế kỷ XV.
Trong văn bia Mạc, chúng ta đã bắt gặp đơn vị hành chính tổng này xuất hiện đúng với chức năng của một đơn vị hành chính nối giữa huyện và xã. Chẳng hạn trên bia chùa Hồng Khánh xã Đốc Hành, huyện Tiên Lãng (Hải Phòng)(2) ghi: “Tân Minh huyện các tổng xã tín vãi” (Tín vãi các xã và các tổng của huyện Tân Minh) cúng ruộng vào chùa năm 1589. Bia chùa Thiên Phúc xã Đa Phúc, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây(3) ghi: “Ninh Sơn huyện... tổng Lật Sài xã” nghĩa là xã Lật Sài tổng (...) huyện Ninh Sơn. Hai chữ ghi tên tổng bị mờ, nhưng rõ ràng là tên gọi của một tổng nào đó thuộc huyện Ninh Sơn. Bia hội tư văn huyện Tân Minh xã Ninh Duy, huyện Tiên Lãng (Hải Phòng)(4) kê số người trong hội tư văn của các tổng trong huyện là: “Tổng Xuân Cát gồm 33 người, tổng Động hàm 44 người , tổng Kim Đới 26 người , tổng Văn Thị 22 người, tổng Lật Khê 2 người, tổng Kinh Thanh 13 người, Tổng Yên Tử Hạ 1 người, tổng Tân Duy 23 người, tổng Cẩm Khê 3 người, tổng Tự Tân 2 người, tổng Xuân úc 1 người”. Bia chùa Phúc Lâm Hoằng Thệ xã Vĩnh Thệ, huyện Tiên Phong (nay thuộc huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây)(5) dựng năm 1589 ghi: “hai tổng Thanh Long và Tây Đằng được chia làm ba khu: các xã Thanh Long, Vị Nội, Kim Bình Lũng làm 1 khu; các xã Chu Tràng, Minh Châu, Tràng Độ, Minh Húc, Quang Húc làm 1 khu; các xã Tây Đằng, Phấn Thượng, Lai Bồ, Phấn Phan, Nghệ Trai, Nghị Dũng làm 1 khu...”. Trong một số văn bia khác còn ghi được tên gọi người đứng đầu tổng là “Tổng chính”, (bia chùa Hương Sơn, huyện Phù Vinh, tỉnh Phúc Thọ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Phú)(6). “Trùm tổng” (bia chùa Hồng Phúc xã Xuân ổ Quế Võ (Hà Bắc)(7)... Rõ ràng tổng không những xuất hiện từ đời Mạc mà có thể còn xuất hiện sớm hơn, bởi từ “hai tổng Thanh Long và Tây Đằng mà chia thành ba khu” như bia Phúc Lâm Hoằng Thệ đã ghi, như vừa nêu ở trên.
Trên văn bia thời Lê sơ, chúng ta cũng gặp một số thông tin về đơn vị hành chính tổng này như trên văn bia đời Mạc. Chẳng hạn trên bia Tự điền bi ký (số kí hiệu thác bản 3382-3) dựng năm Hồng Đức 2(1471) tại xã La Khê huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình ghi: “giá điền tại hà tổng xã” (Số ruộng này ở địa phận xã tổng), hoặc “điền tại bản huyện Nội Lãng tổng Huyền Chân xã” (Ruộng tại xã Huyền Chân tổng Nội Lãng trong huyện). Bia Công chúa tự điền (số ký hiệu thác bản 3675) dựng năm Hồng Thuận 5 (1513) ở đền Vũ Bị huyện Bình Lục tỉnh Nam Hà ghi: “nhất sở tại Cổ Bị tổng An Nội xã tam mẫu ngũ cao” (Ruộng một mảnh tại xã An Nội tổng Cổ Bị gồm 3 mẫu 5 sào”, hoặc “bản tổng An Phú xã” (xã An Phú trong tổng)...
Đây là những tư liệu về tổng sớm nhất hiện biết. Tuy đã xuất hiện ở giai đoạn Lê sơ, song cũng mới chỉ lác đác ở một số địa phương. Sang nhà Mạc, những đơn vị hành chính tổng này tiếp tục được duy trì và mở rộng hơn. Tuy nhiên sự xuất hiện của đơn vị hành chính tổng này không phải là sự chủ động của triều đình mà do nhu cầu thực tế của từng địa phương, trước sự mở rộng và phát triển làng xã từ nửa sau thời Lê sơ trở đi. Cũng như “phủ” ở Trung Quốc, ban đầu do một số châu lớn mà lập thêm “phủ”, nên sau đó “phủ” trở thành đơn vị hành chính quản lý cấp “châu” và “huyện”; tổng ở thời Mạc xuất hiện là gắn với nhu cầu các hoạt động tín ngưỡng khá sôi nổi dưới triều Mạc như lễ hội, thờ cúng Thành Hoàng ở đình, lễ Thánh ở đền, lễ Phật ở chùa..., đồng thời gắn với nhu cầu mở rộng phát triển làng xã, nên nhiều xã mới hình thành và đòi hỏi có một cấp “tổng” để quản chung các xã đó trước hết về sinh hoạt tín ngưỡng như tổ chức lễ hội, phân công đèn nhang cúng lễ... Chẳng vậy, phần lớn tên gọi của các tổng sau này đều lấy từ tên gọi của một xã đứng đầu, như tổng Tây Đằng (nay thuộc Quốc Oai, Hà Tây) có các xã như Tây Đằng, Lai Bồ, Vĩnh Phệ, Văn Trai, Kim Bí và Đằng Lũng; tổng Lập Bái (nay thuộc Hưng Hà, Thái Bình) có các xã Lập Bái, An Tiêm, Hương La, An Khê. Cổ Sách, Thượng Đạo... Trong khi hầu hết các đơn vị hành chính khác được sử dụng trong các triều đại phong kiến Việt Nam như đạo, lộ, phủ, huyện, xã... có nguồn gốc từ Trung Quốc, thì tổng hoàn toàn là đơn vị hành chính được thiết lập ở Việt Nam. Nó không có nguồn gốc từ Trung Quốc, nhưng cũng không phải là do nhà nước phong kiến thời Lê hay Mạc đưa xuống mà chính là sản phẩm của làng xã do nhu cầu mở rộng và phát triển của làng xã. Từ chỗ xuất hiện rải rác ở một vài nơi, đến xuất hiện rộng rãi phổ biến ở mọi địa phương và cuối cùng nhà nước ở các triều đại sau này mới thừa nhận và đặt nó trong hệ thống hành chính của quốc gia. Vì lẽ đó mà trong các bộ quốc sử hay trong các bộ địa chí của các triều đại phong kiến Việt Nam, tổng chỉ mới có mặt tại đó từ những năm cuối thời Lê và trong các niên hiệu triều Nguyễn mà thôi.

In tin Lên đầu tin

Phản hồi bài viết:

Tiêu đề:  
Nội Dung:  
Họ tên:  
Email:  
(*: Cần nhập đủ thông tin)

Danh sách Phản hồi: